Sto lat dawnej Polskiej Wełny. Fabryczne hale ocalały przed wyburzeniem

Dwie wieże przy ulicy Wrocławskiej od lat są częścią panoramy Zielonej Góry, choć dziś wiele osób kojarzy je przede wszystkim z galerią Focus. W tych samych budynkach przez dziesięciolecia pracowały całe rodziny, a wcześniej działał jeden z najnowocześniejszych zakładów włókienniczych w tej części Europy. Kompleks przetrwał także moment, w którym rozważano jego wyburzenie. Jego historia sięga czasów niemieckiej fabryki Deutsche Wollenwaren Manufaktur.

Budowę dużego zespołu fabrycznego rozpoczęto w 1920 roku. Inwestycję zainicjował Oskar Ostersetzer, dyrektor generalny Deutsche Wollenwaren Manufaktur. Wcześniej przedsiębiorstwo działało w kilku rozproszonych obiektach. Nowy plan zakładał skupienie produkcji w jednym kompleksie.

• Z kilku zakładów powstał nowoczesny kombinat włókienniczy
• Wiedeński architekt zaprojektował charakterystyczne wieże
• Dawna fabryka była także miejscem wojennej tragedii

Z kilku zakładów powstał nowoczesny kombinat włókienniczy

Najpierw wzniesiono budynek wykańczalni tkanin. Później powstały główna hala z przędzalnią i farbiarnią, tkalnia, kotłownia, warsztaty oraz własna elektrownia. Prace zakończono w 1926 roku. W efekcie powstał zakład wyposażony na skalę, która wyróżniała go w tej części Europy.

W 1923 roku fabrykę odwiedził berliński dziennikarz Erich Köhrer. Na łamach „Berliner Börsen-Zeitung” opisywał przestronne żelbetowe hale, doświetlane przez świetliki i liczne okna. Zwracał uwagę na połączenie funkcji przemysłowej z dopracowaną architekturą.

„Niezrównanego piękna przemysłu” – tak Erich Köhrer opisał w „Berliner Börsen-Zeitung” wrażenie, jakie robiły hale fabryczne.

Zakład miał 850 krosien tkackich i 40 tysięcy wrzecion. Ostersetzer kierował przedsiębiorstwem niemal do końca lat 20. XX wieku, a później wyjechał do Berlina. Jako niemiecki Żyd uciekł w 1939 roku przed prześladowaniami do Londynu. Zmarł tam w 1945 roku i został pochowany na cmentarzu żydowskim.

Pamięć o dyrektorze zachowała się również w Zielonej Górze. Kilkanaście lat temu jego wnuk przekazał Muzeum Ziemi Lubuskiej pamiątki po dziadku. Kilka lat później wydał książkę poświęconą jego życiu.

Wiedeński architekt zaprojektował charakterystyczne wieże

Autorem projektu kompleksu był Bruno Bauer z Wiednia, specjalista od architektury przemysłowej. Architekt wykorzystywał żelbetowe konstrukcje, duże okna i charakterystyczne dachy pilaste. Jednocześnie nadawał fabrykom bardziej monumentalny wygląd.

W zielonogórskim zakładzie taką funkcję pełniły między innymi wieże klatek schodowych z wyrazistymi dachami. Podobne rozwiązania Bauer zastosował także w fabrykach w Teesdorfie, Kraslicach i Pradze. Budynki przy dzisiejszej ulicy Wrocławskiej 17 zostały opisane w książce „Mia100”, wydanej w 2024 roku przez Uniwersytet Zielonogórski pod redakcją prof. Michała Pszczółkowskiego z Instytutu Architektury i Urbanistyki.

Po wojnie zakład działał jako Polska Wełna. Przez kolejne dekady był miejscem pracy wielu zielonogórskich rodzin. Z czasem przemysłowa funkcja obiektu wygasła, a w dawnych halach urządzono galerię Focus. Dzięki temu zachowane budynki można dziś oglądać podczas codziennych zakupów – charakterystyczne wieże i przemysłowy układ kompleksu nadal pozwalają rozpoznać jego pierwotne przeznaczenie.

Dawna fabryka była także miejscem wojennej tragedii

Historia zakładu obejmuje również jeden z najciemniejszych rozdziałów XX wieku. W czasie II wojny światowej niemieccy naziści utworzyli w fabryce obóz pracy przymusowej dla żydowskich kobiet. Więźniarki pochodziły głównie z Polski, ale wśród nich były także kobiety między innymi z Węgier.

Później obiekt stał się filią obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Dla wielu więźniarek był jednym z pierwszych miejsc na trasie najdłuższego marszu śmierci II wojny światowej. Większość kobiet zginęła albo została zamordowana podczas tej morderczej wędrówki.

Przetrwanie kompleksu nie było przesądzone. Iwona Peryt-Gierasimczuk wpisała pofabryczne budynki do rejestru zabytków, a razem z Barbarą Bielinis-Kopeć sprzeciwiła się naciskom na ich wyburzenie. Decyzje lubuskich konserwatorek pozwoliły zachować obiekt, który łączy historię przemysłu, architektury i wojennych ofiar. Dzięki temu mieszkańcy i osoby odwiedzające Focus mogą zobaczyć miejsce, którego znaczenie wykracza daleko poza współczesną funkcję handlową.

na podstawie: Zielona Góra Urząd Miasta.